Tuvalet alışkanlığı kazanma, çocuğun hayatındaki önemli gelişimsel olaylardan biridir. 18-20 aylıktan itibaren bebeğin tuvalet işlevleri üzerinde yeterli bir denetim kurabilmesi beklenirken, çocukların bu beceriye ulaşma hızları farklılıklar gösterebilmektedir. Tuvalet alışkanlığı kazandırmaya, hem çocuğun hem de anne babanın hazır olduğu bir dönemde başlanılması çok önemlidir. Çocuk ve ailenin yaşamında ya da günlük rutinlerinde değişikliklerin olduğu olaylar söz konusuysa (örneğin; taşınma, çocuğun okula başlaması veya okul değişikliği, aileye yeni bir üyenin katılması vb.) tuvalet alışkanlığı kazandırma süreci için doğru zaman olmayabileceği düşünülmelidir. Tuvalet alışkanlığı, belirli bir olgunluk (fizyolojik hazır bulunuşluk) sonucu oluşur. Yeterli zihinsel ve bedensel gelişim olmadan bu alışkanlık kazanılamaz. Çocuğun tuvalet alışkanlığı kazanmaya (bez bırakmaya) hazır olduğunu gösteren belirtiler nelerdir? Bu belirtilerden en önemlisi, çocuğun fizyolojik hazır oluşudur. Anne babalar, çocuklarının bağırsak denetimi ve idrar kesesi kontrolü yapıp yapamadıklarını takip etmelidirler. Bağırsak denetimi, idrar kesesi denetiminden genellikle daha önce gelişir ve gelişim genellikle şu sırayı takip eder: geceleri bağırsak denetimi, gün boyu bağırsakların denetimi, gün boyu idrar kesesi denetimi, geceleri idrarını tutabilme. Bu sıralama çocuktan çocuğa değişebileceği gibi kimi çocuklar bağırsak ve idrar kesesi denetimine aynı anda da ulaşabilirler. Çocuğun tek seferde mi idrarını yaptığı yoksa gün içinde damla damla mı yaptığı, genelde saatlerce kuru kalıp kalmadığı, idrara çıkmak üzere olduğunu bildiren yüz ifadeleri kullanıp kullanmadığı (örneğin; yüzünün kızarması) ya da özel bir şekle girip girmediği (örneğin; koltuğun arkası gibi seçtiği özel ve gizli bir yerde tuvaletini yapması) takip edilmelidir. Çocuğun nesneleri rahatlıkla alabilecek kadar el ve parmak koordinasyonuna sahip olması, odadan odaya yardıma ihtiyaç duymadan yürüyebiliyor olması da fiziksel olarak hazır olduğunun kanıtlarıdır. Evde yapılan takiple birlikte mutlaka anaokulundan gelen gözlemlerde önem taşır. Bu yüzden tuvalet eğitimine başlamadan önce mutlaka anaokulu ile iletişime geçip işbirliği içinde olunmalıdır.
TUVALET ALIŞKANLIĞI KAZANDIRMA
Tuvalet alışkanlığını kazandırma sürecinde anne- babanın tutumu nasıl olmalıdır? Tuvalet alışkanlığı kazandırma (bez bırakma) süreci çocuğu duygusal anlamda daha hassas hale getiren bir süreçtir. Bu nedenle bu süreçte anne- babalar, yüksek düzeydeki kendi endişelerini çocuğa yansıtmamalı, çocuğun başarı ve çabasını övgüyle karşılamalı ancak beklenmedik geri dönüşler olabileceğini de kabul etmelidirler. Eleştirmekten ve cezalandırmaktan kaçınmak, çocuğun olumlu hareketleri üzerinde yoğunlaşıp, duygularını yansıtabilmek özel önem taşır. Başlangıçta çocuğun verdiği işaretlere göre tuvalete oturtmak, daha sonrasında tuvalete oturma sıklığını artırarak devam edilebilir. Ancak çocuk zorlanmamalı ve aşırı uzun, sıkıcı tuvalette oturma seanslarından kaçınılmalıdır. Anne-babalar, evde çocuk için hem özendirici hem de rahat olması açısından klozet adaptörlerini tercih edebilirler. Çocuk, altını ıslattığında ya da kaçırdığında bakımından sorumlu kişilere haber vermesi özendirilmelidir. Çünkü çocuklarda, altını ıslatmış ya da üstünü kirletmiş olma farkındalığı, idrarın gelmesi veya bağırsak hareketlerinin farkındalığından daha önce gelir. Tuvalet alışkanlığı kazandırma sürecinde, çocuğun rahatlıkla giyip-çıkarabileceği bol bir külot, pantolon, eşofman tercih edilmesi de ayrıca önemlidir. Tuvalet alışkanlığı kazanmaya çocuğun hazır olduğuna hali hazırda okula devam eden çocuklar için anaokulu ve aile işbirliği ile karar verilmesi ve çocuğun, anne- babanın tuvalet alışkanlığı kazandırmaya hazır olduklarını belirttikleri hafta sonu evde bu sürece başlamaları en uygun olanıdır. Daha sonrasında süreç okulda da öğretmeninin desteği ve takibi ile devam etmelidir. Tuvalet eğitiminde yaşanabilecek olası ve normal karşılanan alta kaçırma durumuna karşı, okula giderken yedek fazladan birkaç tane külot, kıyafet, çorap, pijama ve nevresim takımı çocuğun çantasına mutlaka aile tarafından eklenmelidir. Anaokuluna devam etmeyen çocuklar ise tuvalet alışkanlığı kazandırma süreci için belirtilen basamakları bakım verenin kontrolü ve desteğiyle gerçekleştirmelidir. Sevgili ebeveynler; çocuğunuzun gelişimine rehberlik etmekten MİA Anaokulları olarak keyif aldığımız tuvalet alışkanlığı kazandırma süreci hakkında kitap önerilerimiz aşağıda yer almaktadır: • Teo’nun Kaka Kitabı – Bilgi Çocuk Yayın Evi • Kaka Yaparken Acıtıyor – Okuyan Koala